کتاب‌هایی درباره‌ی کتاب؛ بررسی دو کتاب جهان مکتوب و زندگی اجتماعی کتاب‌ها

0
17
the-written-world

نوئل عنان، مدیر دانشکده ادبیات دانشگاه لندن، در دهه 1970 اعلام کرد که بخش ادبیات انگلیسی دانشگاه، که از نظر تاریخی در انگلیس اولین بود، قلب اصلی دانشگاه است. هر رئیس دانشکده‌ای که ادعای امروز عنان را مطرح کند می‌تواند در انتظار دانشمندانی با روپوش سفید باشد. بنابراین، با شور و شعف است که شخصی از کتاب مارتین پوکنر استقبال کند، کتابی که صرفا اهمیت ادبیات را تایید نمی‌کند، بلکه بر اهمیت کل آن تاکید دارد. ادبیات از زمان ظهورش در 4000 سال پیش، زندگی اکثر انسان‌ها را در سیاره زمین شکل داده. این متنی‌ست که در اولین صفحه کتاب دیده می‌شود. ما همان چیزی هستیم که می‌خوانیم؛ این ادعای بزرگی‌ست که “جهان مکتوب” بر اساس مجموعه‌ای از پایان نامه‌ها بیان می‌کند. داستان‌سرایی به اندازه‌ی نفس کشیدن، عملی انسانی و حیاتی است. هنگامی که داستان با نوشتن تلاقی کرد، داستان‌ها توانستند خود را در جامعه و سراسر جهان به عنوان “متون بنیادی” تمدن‌ساز تبلیغ کنند.

ما همان هستیم که می‌خوانیم

پوکنر، با تصویرسازی از اسکندر کبیر (مقدونی) کتاب را آغاز می‌کند. او شب زیر بالش خود یک نسخه از “ایلیاد” در کنار خنجر خود داشت. مکان‌نمایی ادبی او را ما می‌فهمیم. اهمیت داستان اصلی که داستانی شفاهی درباره‌ی حماسه‌ی پیروزی بزرگ بود به‌اندازه‌ی اهمیت نوشتارش بود: آن نیز جهان ها را تسخیر می‌کند.

این روایت سر به بین النهرین، نینوا، لوح های سفالی، میخی و گیلگمش می‌گذارد. پوکنر همه‌چیز را با اشتیاق توضیح می‌دهد. در همان اوایل کتاب به نام آشور بانیپال می‌رسید. نامی که خواننده احساس می‌کند می‌تواند آگاهانه در هر گفتگویی درباره موضوعات ادبی از آن بهره ببرد. به ترتیب زمان به بودا، کنفوسیوس، قصه گنجی، مایاها، انجیل‌ها، گوتنبرگ، حضرت محمد (ص)، لوتر، سروانتس، گوته، بنجامین فرانکلین، توماس جفرسون، مارکس و انگلس، حماسه آفریقایی سونجاتا می‌پردازد و به دِرِک ولکات می‌رسد. “ملت های جدید به داستان‌ها نیاز دارند، تا هویت خود را درک کنند” این نقل قولی از جهان مکتوب است که کار ولکات را در یک جمله شرح می‌دهد. ولکات نویسنده‌ای بود که برای یک ملت جدید افسانه و حماسه ساخت تا قلب و روح آن‌ها را به‌هم پیوند بزند. و البته هری پاتر هم می‌رسد که حداقل از نظر فروش توانسته شاهکاری در دنیای مدرن باشد. اگرچه از نظر مضمون به‌قول پوکنر “تکراری”‌ست و افسوس!

ادبیات بال‌های پرواز خود را با اختراع و گسترش کاغذ پیدا کرد. چاپ دنیای قصه‌ها و ادبیات و صد البته دنیای ما را تغییر داد. کار که شبیه به هنر در آسیا و آفریقا پا گرفته بود به اروپا رفت و تبدیل به صنعتی تاریخ‌ساز شد. اما این آخرین قدم نبود. شگفتی بعدی صفحه‌های پر نور وب بودند. وب‌سایت‌ها شگفتی پوکنر در قبال آنچه متون بنیادین به ما انتقال می‌دهند را منعکس می‌کنند.

The-written-world

پیشنهاد ما: درباره‌ی شب‌های روشن داستایوفسکی هم بخوانید.

این کتاب سرزنده است. آن را مثل یک قصه ببینید. در دریای آن غرق می‌شوید و می‌توانید سوار امواجش شوید. چون پوکنر در مقایسه با دیگر تاریخ‌نویسان بیشتر خودش را در اختیار خواننده قرار می‌دهد. او اقرار می‌کنید که در بند طلسم هزار و یک شب افتاده. همان‌گونه که شهرزاد با خواندن قصه‌های شب هنگام بی‌پایان برای شوهرش توانست از مرگ بگریزد. تبدیل به ملکه‌ای‌ یک شبه یا عروس مردگان نشود. اما سرشت این قصه ها از کجاست؟ این سوالی است که پوکنر را می‌آزارد. او در رویایی به پاسخ خود می‌رسد. می‌خواهید بدانید پاسخ چیست؟ در پی آن نباش، جستجو بیهوده است!

پوکنر متواضعانه خود را یک «معلم» معرفی می‌کند، البته که کنفسیوس هم همین کار را کرده! در واقع او در دانشگاه هاروارد کرسی دارد. اما اغلب غایب است. چون فعالیت‌های میدانی او برای نوشتن کتاب جهان کتوب  او را به چهارگوشه جهان کشانده و در داستان‌ها و متون بنیادین ملل مختلف غرقش کرده.

با این حساب، نمره او در سایت مربوط به ارزیابی اساتید حتما باید بالا باشد. زیرا که مطمئنا سخنرانی‌هایش نیز باید مانند نوشته‌هایش روشن‌فکرانه باشد. اما آیا نظراتش صحیح‌اند؟ زیرا بعضی متون بنیادین مثل نبرد من از آدولف هیتلر، کتاب کوچک قرمز از مائو، و پروتکل بزرگان صهیون به ساخت تمدن کمکی نمی‌کنند. این‌گونه بحث‌ها با این دانشمد جذاب به نظر می‌آید.

ویلیامز و زندگی اجتماعی کتاب‌ها

در مقابل، کار ابیگیل ویلیامز (Abigail Williams) در مقیاس کوچک‌تری است. اگرچه او هم با این‌که کتاب‌ها چگونه به مخاطبین خود و جامعه شکل می‌دهند سر و کار دارد. متد مورد‌ علاقه‌ی او در آثار ادبی مختصر مصور می‌گنجد. کتاب ویلیامز باعنوان زندگی اجتماعی کتاب‌ها (The Social Life of Books) به نظر بخشی از یک سری است که تاریخ و فرهنگ قرن طولانی هجدهم در انگلستان را پوشش می‌دهد. اولویت اصلی او خانه‌های طبقه متوسط است.

 

the-social-life-of-books

برای مثال او می‌گوید كه چگونه شمع‌های داخلی (در دوره ای كه شمع های مومی گران بودند و شمع های پیه بوی بدی داشتند) تجربه‌ی خواندن قرن 18 را رقم زدند.

در این دوره ارتباط مثبتی بین بورژوازی باسواد (در آن زمان در اقلیت قرار داشتند اما از نظر اجتماعی در حال رشد و قدرت گرفتن بودند) و مطالب خواندنی آن‌ها بود. با این وجود کتاب ها بسیار گران و کمیاب باقی ماندند. سیستم‌های کتابخانه‌ای و تجدید چاپ ارزان هنوز تکامل نیافته بودند.

این عوامل گرایش به آن‌چه ویلیامز با اصطلاح محبوب خود آن را «مصرف اجتماع پذیر» می‌خواند، ایجاد کرد. کتاب‌ها لزوماً برای گروهی با صدای بلند خوانده می‌شدند. نسخه‌های منفرد معمولاً به صورت ورق به‌دست می‌آمدند و نزد صاحبان خود (معمولا مردان) می‌ماندند.  آن‌ها را به عنوان دارایی شخصی تعریف می‌کردند. امری که با استفاده از چیزی به نام ex-libris انجام می‌شد. ex-libris کلمه‌ای از ریشه‌ی لاتین است و به برچسبی چاپ شده اشاره می‌کند که به اول کتاب اضافه می‌شده تا مالک کتاب را مشخص کند. در آن دوران کتاب‌ها هاله‌ای از سلسله مراتب و مرد سالاری داشتند: کشیشی در جایگاه خطابه‌اش، سیاستمداری در حال ارسال پیغام، پروفسور پشت تریبون، بزرگ خاندان نشسته بر صندلی راحتی‌اش؛ این‌ها تصاویری‌ست که از صاحبان کتاب و خوانندگان کتاب در این دوره به ذهن می‌آید.

جوزف آدیسون در مقاله های معروف و  محبوب جهانی خود با نام «میز چای»، چیزی که نجابت سکولار را حفظ می‌کند منتشر کرده: كوتاه تا اندازه‌ای که مناسب شنیده شدن در هر عصر باشند. و بتوان آن‌ها را برای مخاطبان مختلف یعنی زن، مرد، پیر و جوان خواند. مثلا قطعات شکسپیر بسیار با دقت انتخاب شده بودند تا باعث خجالت و نارضایتی کسی نشوند. حتی بخشی‌هایی زیادی برای این هدف حذف شدند.

کلمات را می‌شنوید؟

همان‌طور که کتاب‌های صوتی و صداهای ضبط‌شده نشان می‌دهند ، خواندن با صدای بلند آرام و آهسته‌تر پیش می‌رود. مثلا والتر اسکات هم از کودکی به خاطر خوانش‌های مهیج کودکانه‌اش برای گروه‌های بزرگسال مشهور بود. خوانش جمعی موجب امتیازاتی برای سخنوری و گویندگی شد. خوانش اجتماعی باعث بهبود زبان انگلیسی و قلم انگلیسی شد. مکاتبات در طی زمان روان‌تر و سبک‌شناسانه‌تر شدند. مانند هوراس والپول قالب آن‌ها زیباتر شد. (کتاب ویلیامز در سری کتاب‌هایی قرار دارد که والپول نام‌گذاری شده‌اند.)

در دوره‌ای دفترچه خاطرات و کتاب شخصی بسیار رایج و محبوب شد. ویلیامز ده ها مورد از آن‌ها را خوانده است تا نظرات خود را بیان کند. سواد اجتماعی اشکال مختلف خانگی به خود گرفت. زنان در حین شنیدن قواعد شعر الگو‌های خیاطی خود را می‌دوختند. کتاب‌های دستور غذا روی میز را زیبا‌تر کرد. صفحاتی که بر دیوار آشپزخانه آویزان بود، زنان خانه‌دار را به یاد روزهای مقدس و تعطیلات می‌انداخت. “کتابخانه های خدمتگزاران” سعی در ایجاد استانداردهای اخلاقی در طبقات پایین داشتند. کُره‌ی زمین در اتاق نقاشی مهمترین وسیله‌ی آموزشی در خانه بود. زمانی که رابینسون کروزو با صدای بلند در خانه خوانده می‌شد مهم می‌شد و حضورش به‌چشم می‌آمد. در دنیای کوچک خانه، نوشتن طبقه‌ی متوسط را متمدن کرد.

 

social-life-ofe-books-diary

 

ویلیامز از جین آستین اجتناب می کند. دلیلش این است که کارهای زیادی روی نوشته‌های او انجام شده. نویسنده “غرور و تعصب” در تنهایی می‌نوشت و نوشته‌هایش را خصوصی نگه می‌داشت. اگر کسی نزدیکش می شد نوشته‌های خود را پنهان می‌کرد. او کار تمام شده خود را برای خانواده می‌خواند. چه کسی نمی‌خواهد شنونده باشد؟

ظهور رمان تمایل به مطالعه را به شخصی‌تر کرد و همین‌طور سرعت مطالعه را افزایش داد البته نه به طور کامل. ساموئل ریچاردسون به وضوح انتظار داشت كه كتاب‌هایش گاهی با صدایی بلند، مردانه و به آهستگی خوانده شوند. حتی اغلب نامه‌های زنان وسیله روایت او بودند. ویلیامز به ما یادآوری می کند که خواندن در اتاق خواب، بسیار متفاوت از مطالعه در اتاق نقاشی یا وسایل حمل و نقل عمومی است.

از کتاب ویلیامز استقبال می شود زیرا تحقیقات و بینش وی باعث می شود که ما از نحوه استفاده خود از کتاب آگاهی داشته باشیم. آیا کسی با خواندن شکسپیر (یا هر نویسنده‌ی دیگری) او را می‌شنود؟ یا کلمات بدون صدا به مغز چشمک می‌زنند؟ ما به‌طور معمول کتاب‌ها را با نام‌های خود قلم می‌زنیم تا آن‌ها را از آن خود کنیم. چیزی شبیه به کارکردی که کتابچه‌ها و کتب‌خانه‌های قرن هجدهم داشتند. خوانش ما برای خودمان تبدیل به نسخه‌ی پرفروش می‌شود. نسخه‌ای که شاید میلیون‌ها نفر در یک زمان می‌خوانیم.

خلاصه این‌که باید به ویلیامز به‌خاطر کتابی مانند کتاب پوکنر تبریک گفت. او باعث می شود هنگام خواندن در مورد اینکه خواندن چیست، فکر کنیم.

 

منبع: nytimes

 

 

دیدگاه ها

دیدگاهتان را بنویسید

لطفاً دیدگاه خود را وارد کنید!
لطفا نام خود را در اینجا وارد کنید
captcha