بررسی کتاب «خرگوش‌ها و مارهای بوآ»؛ تمثیلی عاری از استتار

0
258
بررسی کتاب «خرگوش‌ها و مارهای بوآ»

فاضل اسکندر یکی از ستایش‌شده‌ترین نویسندگان اتحاد شوروی سابق است که مجله‌ی نیویورک تایمز در یادداشتی از او به عنوان مارک تواینِ منطقه‌ی آبخاز یاد کرده است. تواین، نویسنده و طنزپرداز سرشناس آمریکایی بود.

اسکندر در آبخازستان که قانوناً بخشی از کشور گرجستان به شمار می‌آید، از پدری ایرانی تولد یافت. هر چند که سیاست‌های استالین در مورد اقلیت‌های قفقازی باعث شد که او از تربیت پدر محروم باشد و نوشتن به زبان روسی را آغاز کند. اسکندر به تحصیل کتاب‌داری و ادبیات پرداخت و سپس روزنامه‌نگاری را آغاز کرد و تا مرحله‌ی سردبیری بخش آبخاز در نشریه ملی شوروی ادامه داد. او بخش زیادی از زندگی خود را در مسکو، مشغول شناساندن فرهنگ منطقه‌ مادری خود گذرانده است.

هر چند که فاضل اسکندر در نوشته‌هایش به دنبال یافتن شیوه‌ی روایی نو برای ارائه فرهنگ و زندگی محلی خود می‌باشد، با این وجود فرم ادبی مورد علاقه قفقاری‌ها از دیرباز، شعر بوده است و اسکندر هم کار ادبی خود را در سال‌های نزدیک به دهه‌ی 60 میلادی، با انتشار چند دفتر شعر آغاز کرده است.

فاضل عبدلوویچ اسکندر
فاضل عبدلوویچ اسکندر (1929-2016)

«خرگوش‌ها و مارهای بوآ» در سال 1982 میلادی و همزمان با مرگ و پایان رهبری برژنف بر شوروی، در خارج از مرزهای این حکومت اجازه چاپ گرفت. این رمان در واقع تلاش نویسنده برای تثبیت سبک طعنه‌آمیز مملو از طنز و کنایه خود بوده و در ظاهر روایت‌گر کشمکش قدرت بین گروهی مار و خرگوش در جنگلی آفریقایی‌ست و حکایتی تمثیلی‌ست که در ادبیات معاصر کمتر دیده می‌شود. این اثر یادآور ژانر کهن ادبی فابل (Fable) است؛ ژانری که در آن تعالیم اخلاقی از زبان حیوانات بیان می‌شود.

اسکندر در «خرگوش‌ها و مارهای بوآ»، مسائل سیاسی جاری در سرزمین روسیه را به چالش می‌کشد. از جمله این که در روایت، پادشاهی مارهای بوآ توسط «پیتون کبیر» که به خاطر قدرت در شکار به این رتبه دست یافته است، اداره می‌شود. «پیتون کبیر» در واقع تصویری از تزار روس است. ماحصل او غنائم و شکارهایی است که بوآهای زیر دست برایش از طریق خرگوش‌ها فراهم می‌آورند.

حتما بخوانید:

بررسی کتاب «زن چپ‌دست»؛ رهایی زنان از چنگال ازدواج نامطلوب

در سوی دیگر با خرگوشی روبرو می‌شویم که دست چپ را در جیب ژاکت نظامی و دست راست را پشت خود نگه می‌دارد که حالات وی یادآور استالین است. یا خرگوش‌هایی که با عینک و کت به خصوص، نیروهای مخفی او را به یاد می‌آورند. در نتیجه سازوکار حکومت خرگوش‌ها، تصویری از حکومت استالین است؛ پر از نیروهای مخفی و تصفیه‌ی گاه و بی‌گاه حزب از کادر نامطلوب. در حکومت خرگوش‌ها، حاکم از طریق ترساندن دیگر خرگوش‌ها از خورده شدن توسط بوآها و تأمین مزارع گل‌کلم، به قدرت ادامه می‌دهد.

در شیوه‌ی حکومت دیکتاتوری خرگوش‌ها با مارها تفاوت زیادی مشاهده نمی‌شود؛ در هر دو شیوه، حاکمان هنگام روبرو شدن با خطر داخلی، برای اطمینان از بقای خود اقدام مشترکی انجام می‌دهند. از این مقایسه می‌توان این مسئله را برداشت کرد که از دیدگاه نویسنده، بهبود مورد انتظار پس از پیروزی کمونیسم بر سزاریسم، نه تنها برآورده نشده بلکه نقصان‌های سیستم قبلی، حتی به شکلی متعالی‌تر در سیستم جدید هم مورد مشاهده است.

طرح جلد «خرگوش‌ها و مارهای بوآ» به زبان روسی
طرح جلد «خرگوش‌ها و مارهای بوآ» به زبان روسی

رابطه‌ی بین خرگوش‌ها و بوآها، در عین صلح‌آمیز نبودن، پایدار و به رضایت هر دو حاکمان است. گاهی مارها برای طولانی‌تر کردن لذت خود، پس از بلعیدن خرگوش‌ها، در هضم آن‌ها تعلل می‌کردند که پیتون کبیر قانونی مبنی بر ممنوعیت این کار وضع کرده بود. چرا که در این حال ممکن بود خرگوشی استراق سمع کند و از قضای روزگار، از دهان بوآ بیرون بجهد که عاقبتی جز برملا شدن راز شکار نداشت. این برملا شدن نهایتا از طرف مار چپ‌چشم اتفاق می‌افتد و توضیحات او به مار نوجوان را خرگوشی که با عنوان اندیشمند شناخته می‌شود، می‌شنود و پی به این راز می‌برد که هیپنوتیزم که ابزار مارها برای شکار است، چیزی نیست جز ترس خرگوش‌ها. رازی که رضایت حاکمان در برملا نشدن آن بود.

در پارودی یا نقیضه‌ی ترسیم شده توسط اسکندر، شاعران و نویسندگان هم در امان نمی‌مانند. شاعری در دستگاه حکومتی خرگوش‌ها وجود دارد که یادآور ماکسیم گورکی است. این خرگوش در پی مرغ طوفان، سر به آسمان دارد و نسبت به بی‌عدالتی‌های جامعه بی‌توجه است. دیگر خرگوش‌ها هم با علم به مشارکت و هم‌دستی خود در تزویر جاری در مناسبات‌شان، ‌میلی برای از دست دادن امتیازات و تسهیلات خود که در داستان، مزارع گل‌کلم نماینده‌ی آن‌هاست، ندارند و یادآور دیگر وابستگان حکومت استالینی هستند.

صداهای مخالف حاکم خرگوش‌ها نیز در رمان به گوش می‌رسد که قبل از روبرو شدن با شبکه‌ی پیچیده‌ی مأموران مخفی، با وعده‌ی هویج از آن‌ها استقبال می‌شود که چیزی افزون بر امتیاز طبقه‌ی عام خرگوش‌ها، یعنی گل‌کلم است. مهم‌ترین صدای مخالف ترسیم شده در کتاب، خرگوشی است که یادآور الکساندر سولژنیتسین (نویسنده سرشناس روس و برنده جایزه نوبل ادبیات در سال۱۹۷۰میلادی) می‌باشد. هنگامی که او با شجاعت، اخلاقیات را به دیگران یادآوری می‌کند و از آن‌ها می‌خواهد تزویر را کنار بگذارند، با بی‌تفاوتی عمومی روبرو می‌شود.

در «خرگوش‌ها و مارهای بوآ»، تقابل نامعقول بین قدرت‌ها به چالش کشیده و وجود دوگانگی در طبیعت موجودات نیز نقد می‌شود. در جایی از داستان، مارها از طرف انسان‌ها برای محافظت از باغ ها گمارده می‌شوند که هزینه‌ی این توافق برای انسان‌ها، چشم‌پوشی از بلعیده شدن گاه‌به‌گاه هم‌نوعانشان از سمت بوآهاست. بنابراین فاضل اسکندر در این کتاب، اتحاد دو گروه و انگاشته شدن گروهی دیگر به عنوان دشمن و وجود تناقض در اتحاد صورت گرفته را به استهزا می‌گیرد.

«خرگوش‌ها و مارهای بوآ»، داستانی بسیار هوشمندانه است و می‌رساند که اسکندر به‌ هیچ وجه محدود به سبک و مضمون‌های مختص قصه‌های قفقاز نبوده است. او صدای پرسش‌گر و عاری از استتار خود را به خارج از مرزهای اتحاد جماهیر شوروی رسانده است. این کتاب ترجیح بر ارائه‌ی سؤالات متعدد دارد و به دنبال ارائه‌ی تنها یک پاسخ واضح نیست؛ در نتیجه خوانشی سریع و لذت‌بخش و در نتیجه متفکرانه را برای مخاطب به ارمغان می‌آورد.

«خرگوش‌ها و مارهای بوآ» با ترجمه‌ی آبتین گلکار
(عکس از محتوای مجازی کتاب‎‌فروشی دهخدا تبریز)

فاضل اسکندر در سال‌های دور از سوی بنگاه نشریات پروگرس مسکو و از طریق ترجمه‌ی مجموعه داستان «وقتی که من یابنده‌ای خوش‌شانس بودم»، که داستانی چند با موقعیت مکانی آبخازستان را دربر دارد، به مخاطب فارسی زبان معرفی شده بود.

بیشتر بخوانید:

نقد کتاب دختران مهتاب: برنده‌ی جایزه‌ی جهانی من بوکر 2019
بررسی کتاب «پروازها» یا «گریزها»؛ سفری با شکوه در زمان و مکان

در سال‌های اخیر هم نشر افق، «خرگوش‌ها و مارهای بوآ» را با ترجمه‌ی آبتین گلکار منتشر کرده است. آبتین گلکار که دریافت نشان ابوالحسن نجفی را برای ترجمه‌ی «آشیانه‌ی اشراف»، نوشته‌ی ایوان تورگینف، در کارنامه دارد؛ برای ترجمه‌ی این اثر فاضل اسکندر هم در بین نامزدهای نهایی سومین دوره‌ی این جایزه قرار گرفته است.

دیدگاه ها

دیدگاهتان را بنویسید

لطفاً دیدگاه خود را وارد کنید!
لطفا نام خود را در اینجا وارد کنید
captcha